Dr. Sheekh Mahammad Rashaad

(Sheekha Yoomiyyuu hin irraanfatamne)

Wanni sabni ittiin beekkamu keessa tokko afaani. Kana hubachuun, diinni  afaan Oromoo dhabamsiisuuf ijibbata gudda godhe. Ijibbaanni diinni godhaa ture, arra namatti mul’achuullee baatu yaroo isaa sanitti, haalaan cimaa ture. Afaan Oromoo kan arra mana barnootaatti ittiin barsiifamu, waggaa 25 dura, afaan du’aaf deemu ja’mee, jachoota isaa seenaaf harshif galchinaan, kuusaa jachootaa akka qopheessaniif, Dargiin koree jaareefii ture.

Garuu, afaan Oromoo du’a oolee, sakaraata keessa turerraa bayyannacuun, hawwii diinaa fiixa bahuu hanqise. Duuba, ijibbaanni afaan Oromoo ajeesuuf diinni godhe, akka laafatti qaxara hin caphne. Hawwii diinaa kolaasuu fii guddinni afaan Oromoo iddoo amma jiru akka gayuu godhuurratti wareegama barabaachisu warra kennantu jira. Isaan keessa hayyuun angafummaan maqaan dhawamu Sheekh Bakhrii Saphaloo ti. Isatti aansee, guddina afaan Oromoo tiif qooda himanaa olii gumaachuun, seenaa guddina afaanichaa keessatti qooda dinqifamee kan galmeesse, Sheek Mahammad Rashaadi.

Sheekh Mohammad Rashaad, abbaa isaa Kabiir Abdullee Kabiir Mummayyaa fii haadha isaa Faaxumaa Shurraa Aammad irraa, odoo Xaaliyaan biyya teenya hin seenin waggaa lama dura, bara 1934, Baha Oromiyaa, kutaa Bareentumaa, konyaa Cercer, baadaa Habroo, aanaa Gubbaa Qorichaa, naannoo Laga Arbaa, ganda maqaa akhaakhoo isaa, Khabiir Mummayyaan moggaafame-tti nama dhalate.

Sheekh Mahammad Rashaad, barnoota amantii Islaamaarraa waan abbaan beeku akka baratee fixeen, itti fufuuf, gama Hirnaa sossoohe. Hirnatti, Sheekh Aliyyii Dabruu biratti, Fiq’hii (barnoota seera amantii Islaamaa) keessaa Baafadlii fii Umdaa, akkasumatti ammaas, Tawhiida (barnoota tokkummaa Waaqa)-rraa hamma tokko barate. San booda, Dhidhiibama dhaqee Sheekh Aammad Sheekh Maammad Jaldii iratti Zubad barate. Eegas ganda isaaniitti deebi’ee Sheekh Ibraahim Bakhaarratti Toowshiiha barate. San booda Qe’eerraa fagaachuun Kortoo dhaqee Sheekh Abuubakar Usmaan Odaa ykn Sheekh Bakh’rii Saphaloo irratti, ilmii Manxiqa (seeralugaa jiddu gala afaan Arabaa) fii Herrega eega baratee booda gama Fadis sossoohe. Fadisitti Sheekh Yuusuf Aammad Bareedaa irratti Minhaaj Nawawiyyaa (Qaceelfama seera amantii Islaamaa kan Imaam Shaafi’ii) xumure.

Akkanatti waan barnoota amantii Islaamaarratti rarraa’aa kan naannoo san jiru xumuree, kan biyya alaa itti dabalachuuf, ilma indooyyee ykn haboo isaa, Usmaa’il Alii waliin, bara 1951, Biyyee Dareerraa sossoohan. Karaa Jijjigaa tiin Zeeylaa dhaqan. Achirraa halkan, dukkana dahoo gaodhachaa, miilaan Jibuutii seenan.

Akka Jabuutii gayaniin, walqabatanii safaaraa Xoophiyaa dhaqanii, biyya Arabaa deemanii barachuuf baasaboora akka kennaniif gaafatan. Namichi Safaaraa, “Yo isin biyyaarra fagaattan, eentu boqqolloo nuuf qota?” gaaffii jettu dhiheesseef. Sheekni oomisha boqqolloo tiif warri biyyatti hafan ni gayaniin, namicha amansiisuu ijibbaatullee, waan fedhan irraa argachuu hin dandeenye. Garuu, baasaboora dhabuun abdii if dura deemuu hin kutachiifne. Waraqaa eenyummaa malee, harka qullaa, galaa malee, doonii gama Yaman deemtu yaabbatan.  Abbaan doonii, akkuma warri ammaa godhutti, Sheekhaa fii ilma indooyyee odoo lafaan hin gayin, xarafa malkaa, baharuma keessatti buuse. Achii, heera malee, dambaliin odoo if duuba harkisuu, bishaan mudhii gayu keessa dhiibachaa, warri uffanni, daboon, tan ifiifuu bakka meeqatti erbamte irratti cicciramte, lubbuu qarqara Ganda Dabaab ja’amtuun gayan.

Dabaabrraa bikka ka’aniif gayuuf, miilaan karaa Ta’iz sossoohan. Ta’izzirraa karaa Zabiidiin Mansuur keessaan Hudeeydaa qaxxaamuranii, warri amnitti miilaa akkaa gara dhoorkite, magaalaa timjii biyya Su’uudii, tan Jiizaan ja’amtu gayan. Jiizaanirraa Hijaaz keessaan dabranii Xaa’if seenan. Yaroon karaa kanarra deemaa turan Bona ture. Biyya gammoojjii tan lafti isii Bona hanqatee Ganna ibidda tuftu, guyyaa nama dhokochaa, odoo halkan dukkana keessa tiratanuu, aman miilaa kan ji’a sadihii tiin Xaa’if gayan. Xaa’if irraa makiinaa yaabbatanii, baatii Eblaa tan bara 1951, Makka seenan

Akka biyya Sa’uudii seenaniin, wanni Sheekni dura godhuu barbaade, Hajii dha. Odoo Soomana furnoo goggoyduu bishaan Zamzamiin jiifatee furuu, Hajjii isaa godhe. Akka Hajjii fii ziyaaraalee barbaadu mara raawwateen jalqaba bara 1952, karaa Ordon (Jordaan) sossoohe. Akka achi gayeen Qudis dhaqee Beetul Maqdas ziyaare. San booda miilaan karaa biyya Shaam (Suuriyaa) sosoohe.

Dimishq (Damaskes) magaalaa muummittii Shaamitti, Sheekni barnoota biyyaa baheefitti deebi’uuf hiree arkate. Mana barmootaa kan Fathul`islaam je`amutti, barnoota waggaa shanii booda, raga Muftumma`aa fudhate. Sheekni oduma baratuu imaama masgiidaa tahe. San malees, masgiidotarra daddeemee kuxbaa guyyaa Jim’ataa godhu jalqabe. Haala kanaan, baroota jaha Shaam eega jiraate booda, bara 1957 keessa Suuriyaarraa karaa biyya Lubnaan sossoohe. Magaalaa Beeyruutitti markaba karaa biyya Misraa deemu yaabbatee, Iskindiriyaan Qaahiraa seene. Karaalee dila irra deemee fii naannoolee qubate keessatti haala isa mudate mara, Sheekni seenaaf sirritti galmeessee jira.

Qaahiraa akka dhaqeen, Universitii Azhar, Kulliyyaa Usuuliddiinitti (Koolleejii Hundee Amantii)-tti barnoota jalqabe. Waggaa afurii booda, bara 1962tti, barnoota isaa sadarkaa ool’aanatti gaggeessuun, ragaa caalinsaa harka Bokkuu biyyaa Jamaal Abdulnaasir irraa fuudhate.

Sheekh Mahammad Rashaad, Masrii keessatti Oromoota biyya san keessa turan waliin warra hiriira diddaa Mootummaa Hayla Sillaase bahan keessaa tokko. Gaafasitti, Hayle Sillaasetti hiriira bahuun hafee, dura dhaabbachuu yaaduunuu raajii dha. Warri hiriira sanirra qooda fudhatan keessaa kanneen biyyatti deebi’an, basaasota mootummaatiin adamamanii hidhatti guuraman. Warri isaan keessa ajjeefamaniis jiru. Haalli kuni, Sheek Mahammad Rashaad keessaa, hawwii biyyatti deebi’ee waan barate barsiisuu sammuu baase.  Kanaaf akka barnoota fixateen Qaahiruma keessatti barsiisu jalqabe. Isaa haala kana keessa jiru, Soomaaleen bilisoomte. Gaafana, hojjataa Universitii Azhar tahee, biyya Soomaaleetti amantii Islaamaa barsiisuuf, ji’a Adooleessaa kan bara 1963 magaalaa Bur’oo dhaqe. Achitti, barsiisummaa malees, Masgiida guddaa magaalaa sanii keessatti Jim’ata-Jim’ata kuxbaa gudhutti seene. Eega bara sadi akkasitti ture booda, dandeeytii afaanii kan qabuun hajjataa mootummaa Soomaalee tahe.

Wanni Sheekni naannoo sanitti Oromoof hojjate keessa kan jalqabaa raadiyoona biyya sanii keessaan sagantaa afaan Oromoo jalqabsiisu. Bara 1965 raadiyoon soomaalee afaan Oromoo tiin dabarsuu kan jalqabe tattaafata Sheek Mahammad Rashaad godheeni. Sheekni sagantichi maqaa afaan Gaallaa akka qabaatu fedhe. Garuu diddaa alagaa fii nama keenyaarraa itti xixxeen maqaa afaan Qottuu tiin dabruu jalqabe. Sheekni Qottuurraa Gaallaa filatee kan qabsoo godheef waaltina sabaa uumuu dhaaf ture. Akka Sheekni galmeessetti, bara 1968, gaafa Jeneral Kabbadaa Gabree, ajajaan waraana mootummaa Hayle Sillaasee, biyya Soomalee dhufe, yaadaa fii komii Ziyaad Barreetiif dhiheesseen sagantaan afaan Qottuurraa gama afaan Gaalla’aa-tti geeddarame. Sheekni haala kanarraa akkaan gammade. Gammachuu isaatiis akka

aramaa gadii kanatti walaloon galmeesse.

Kan Gaallaa didu takkaayuu diinumaa

Takkaayuu galtu’uu tanaaf isaan moroma

Takkaa ni hin laalinii taariikha isaatii

Takkaa wahiif fedha baduu maqaati

Yaa lammii too dubbii too dhagayaa

Maqaafii afaaniin harka tokko tayaa

Namni afaan keetii inni shanyii teetii

Qoqqottee hin gaafatin maali gosti teeti

Maqaa gosaa dhiisaa ka dhiyoo argame

Isa dur qabdhaa kan akkaan barame

Maqaan durattii isaa walitti qaba

Gosa sabaa hundaa taarikaas ni qaba

Hujiin dinqifamaan Sheekhaa kan sagantaa raadiyoonaatti aanu, qubee afaan Oromoo ti. Sheekni hayyoota afaan Soomaalee tiif qubee moggaasan keessa tokko. Gaafa karoora san fiixa baasaa ture, hawwii fii manaamni isaa sagantaa san keessaan afaan isaa guddisuu dha. Hawwii isaa kana, bara 1973, kitaaba Furaa afaan Oromoo ja’u harfii Laatiniin barreessee maxxansuun hujiirra oolche. Haatahu malee, akkuma gaafa sagantaa raadiyoonaatti, ammaas, warra maqaa kana dura dhaabbataniin hujiin isaa balaaleeffatamee, maqaan kitaabicha, Furaa Afaan Abbootti akka geeddaramu godhame. Garuu, bu’urri inni gaafas afaanichaaf lafa kaaye, sab-boonota booda ka’aniin fudhatamee, qubeen Laatiin afaan Oromoo tiin wal simatan. Yo if duuba deebi’amee laalame, wanni inni gaafas godhe, guddina Afaan Oromoo tiif asaasa cimaa tahe.

Sheek Mahammad Rasdhaad, bara 1965 irraa hamma 1984 raadiyoona Soomaalee keessaan amantii fii seenaa odoo barsiisuu, haala amantiin Islaamaa naannoo Gaafa Afrikaa itti seente akka qoratuuf jilaa waliin karaa biyya alaa ergame. Qormaata kanaaf biyya Yaman, Iraaq, Kuweetii fii Su`uudii dhaqe. Akka dalagaa ergameef rawwateen Sheekni Maqdisho`otti deebi’uu irraa oolee, biyya Su`uudii qubachuun kitaabbaan afaan Oromootti barreessuu fii kan Arabaa-rraa kan Oromo`ootti garagalchuu hujii godhate.

Sheekh Mohammed Rashaad, barreessuu fii afaan Arabaarraa garagalchuu jidduu, kitaabban 23 afaan Oromoo tiifii sabaaf gumaache. Isaan malees, hiikkaa hadiisa afurtamaa kan Nawaawii afaan Oromootti garagalchea. Sheekni, kitaabbaan amantii malees, Tooftaa Riphee Loltuu, Seenaa gaafa Afriikaa, Geerarsa Oromoo, Taarika Aammad Giraanyi, Qubee afaan Oromoo tii fii Akkaataa Qubeen Afaan Oromoo itti kaayaman nama barsiisan nama barreesse.

Hujiin guddoon Sheekh Mahammad Rashaad ittiin beekkame Qur’aana Afaan Oromootti hiikuu dha.  Qur’aana afaan tokkoon hiikuun hujii haalaan guddoo ti. Warri waan akkanaa godhu, dandeeytii malees, warra tin’isa diinaggee fii hamilee tan mootummaa ykn garee if duubaa abdatu. Sheekh Mahammad Rashaad garuu, gargaarsa malee, kophaa isaa hujii guddoo tana nama hojjate. Gaafa hujii baroota meeqaantam irratti dhama’e maxxasuuf dhiheesse, kan mudate, galatoomii odoo hin taane, dura dhaabbii dha. Warri dura dhaabbataniis alagaa ykn Araboota odoo in tahin Oromoota. Jara san maqaa dhawuunilleen barbaachisu baatu seenaaf galmeeffachuun dirqama sabaa ti. Sababni jarri dhiheesse tokko afaan kuni qur’aana ittiin hiikuuf gayaa miti kan ja’u. Sheekh Mahammad garuu, qabsoo godheen jara irra aanee, hiikkaan isaa sagaleen kaasetatti waraabamee, ummata isaatiif tola akka hiramu godhe. Akkuma kaaseenni hujiirra ooleen, hiikkaa barruun basuuf irratti hojjachuu jalqabe. Duuba, kanaas gaafa xumure, akkuma kan sagaleetti, warrummaan Sheekkotii Oromoo ti ifiin ja’an dura dhaabbatan. Haa tahu malee, Sheekni akkuma kan sagaleetti, dura dhaabbii barruutiis injifatee, akka maxxanfamee saba harka seenu godhe. Sheekni kan kana hunda godheef, maqaa ittiin argachuuf odoo hin taane, lammii isaa irraa wararrii wallaalaa dhabamsiisuu fi.

Sheekni waan afaanii fii aadaan tahan nama ganamaan akkaan hubate. Kanaaf, Afaan Oromoo afaan waan hunda ittiin hojjatamu tahuu mirkaneessuuf waggaa shantam caalaa ijibbaata adda hin citin godhe. Jaalalti Sheekni guddina afaan isaatiif qabu himanaa oli. Jaalala isaa kana walaloo isaa keessati akkanatti ibse.

Yaa Afaan Oromoo Rabbii si guddisee
Nama siin dubbatu sumaaf heddummeesse
Adunyaan si beekaa anilleen si wallaaluu
Karaa keetiin malee nu alaa hin gallu

Ormi adunyaa dhaa yoo dubbii kee kaase
Afaan muuziqaa dhaa je’ee ti si faarse

Yaa afaan Oromoo yaa kan zalaalamii
Kan sii je’ee du’e hammamii hammamii
Mee akkamiin si gannaa nuti siin mul’annaa
Odoo ati baddee matumaan dhabamnaa
Karaa kan kee kanaan harka tokko taanaa
Sumaan gurgurannee wal irraa bitannaa

Yo nu karaa banne siin karaatti deebinaa
Yoo nu dhukkubsanne sumaan wal gaafannaa
Yaa Afaan Oromoo mee akkamiin si gannaa
Salaamtaa jaalalaa siin walii erginaa

Yaa Afaan Oromoo yaa haadha guddinaa
Har’aa fi borullee nuti siin mul’anna

Gooytaan haa guddisu warra si mul’isuu
Dachee haa seensisuu warra si saph’lisu
Namni si saph’lise rakkatuuf jiraataa
Gaafa tasaa geessee biiluu tee irraa baata

Akkuma olitti ibsametti, Sheekh Mahammad Rashaad nama barnootaa ti. Hayyuu afaan Oromoo, Soomaalee fii Arabaa ti. Amantii malees, Falsafaa, taligaa haala namaa, heera taliga`aa, Ilminnafsi, Joograafii fii barnoota miya lolaa nama barate. Sheekni barruu leexaa malees nama yaada isaa walaloon qarqabu. Haala kanaan, walaloota jaalalaa, jaalala biyaa, hamilee namaa dammaysanii fii kakaasan heddu barreesse. Kitaabban haala kanaan afaan Arabaa fii Oromoo tiin barreesseen Majistraa ykn Maastreet fudhate. Haaluma saniin, dandeeytii isaa kanaan Universitii Engilzirraa Dooktaraa ykn PhD gonfate.

Sheekh Mahammad Rashaad, haala armaa olii kanaan odoo hifaata malee saba isaa tiif hojjatuu, jiruu baqaa tan waggaa shantamii fii saddeetitti booda, bara 2009itti biyyatti deebi’e. Eega biyyatti deebi’ees, akkuma duritti waan itti amanu ifatti dubbachuu irraa if duuba hin deebine. Haaluma kanarraa kan ke’e, yaroo gabaabduu dura, warra Ahbaash ifiin ja’an, kanneen mootummaan Wayyaanee meeshaa godhattee deemmatuun balaaleeffatteen, mana adaamaa keessatti duraan kennameef irraa arihamee, Dirree Dhawaa qubachuu dirqame.

Sheekni, ergarama jiruun baqaa tiifii umriin muddeen odoo yaratuu, Ebla 25, bara 2013, umrii waggaa torbaatamii sagaliitti, magaalaa Dirree Dhawaa keessatti aakhirame. Ogummaa baratanii fii hayyummaa horaniin dantaa mataa isaanii gatanii, waan dhimma sabaa if dura oofaa warri hojjatan, yarumaa hundaa, qoma lammii isaanii kessatti jaalala addaa qabaatu. Awwaalcha Sheekhaa irratti kumaatamni Oromoo akka argamu kan godhe kana. Sheekh Mahammad Rashaad haala takkaa argamee ykn dhagayamee hin beekkamnetti awwaalame. Inni awwaalamuus, maqaan isaa abad baduuf hin jiraatu. Sab-boonummaa fii murannoo ajaa’ibaatiin faayamee, qoonni guddina amantii Islaamaa tii fii afaan Oromootiif gumaache, lammii dhufaa jiruun kan dinqifamu taha.

Waaqni Jannataan haa qananinu!

Abdurashiid  Abdurahmaan (AbbaaUrjii)

Torontoo, Kanadaa

Hub: Seenaan Sheekhaa kuni, Guyyaa Yaadannoo isaa kan Magaalaa Torontootti  qophaaweef, barreeffama isaa keessaa kan dubbuuyfame.

Dur dur , lukkuun duula yaate.
Haga yoom sodanna?
Bofa luka hin qabnee, mataa irraa kunna.
Jedhanii kakatan, fira hunda waaman.
Yeroo bira gahan bofti ciisee laale,
Innis lubbuu qabaa, sodaa dhan gutame,
Haga humna isaa,
Ofirraa lolachuuf marga keessa looye.

Arraba saa dhaanquu wal jala babaase
Loltuu lukkuu hunda doorsisuu egale.
Afaan du’a geessan,
Maaliif of salphiftan,
Dhumuu keessanirra
Baqachuu sinii wayya.
Jechuun:
chiiirririririririri itti godhe
Sagalee bofaa, Sagalee du’aa

Sagalee du’attiin alattin rifatte
Ofirra garagalte figichaaf qophoofte.

Akkas wallin jedhan:
Erga mana baane ,
loludhaf kutaanne,
Of duuba hin deebinu,
Gariin keenya dhumne,
Hafteen keenya hundi,
Horteen keenya cufti
Nagaa dhaan yaa bulu

Barreessan Liiban Jaldeechaa

Editor’s note: Good news for all who wish to see Afaan Oromo develop and reach the literary height it deserves. Novelist Amaan Hedatoo has translated and narrated GEORGE Orwell’s timeless political satire, Animal Farm, into Afaan Oromo. Orwell’s masterpiece satire, about an uprising of farm animals against their (human) masters, was a rare illustration of how tyranny replaces itself after every revolution and power corrupts even the noblest of men. Animal Farm remains vividly relevant today as it was in 1945. We hope that the Oromo people, a subjugated majority still trying to regain its rightful place in Ethiopian empire, will find this beautifully narrated and translated fable entertaining, educational, and relevant.

Worraaqsa Bineensotaa – “Animal Farm” in Afaan Oromo

Translated and narrated by Amaan Hedatoo Qeerransoo*

“George Orwell” jedhama. Maqaa qalamaa /pen name/ Eric Blair jedhamuunillee beekkama. Asoosama gaggabaa /Essays/ fi Asoosamman dhedheeraa /Novels/ barreessee dhalootaaf dabarse heddu qaba.

Fakkeennaaf:

Bara 1930 “Down and out in Paris & London“

Bara 1934 “Barmesse Days”

Bara 1935 “A clergy man’s Dauhgter”

Bara 1936 “Keep the Aspidistra Flying”

Bara 1937 “The road to Wigan pier”

Bara 1938 “Homage to Catalonia”

Bara 1939 “Coming up for Air”

Bara 1940 “Inside the Whale & other essays”

Bara 1950 “Shooting the elephant & other essays”

Bara 1953 “Such & such were the joys” .... jedhamanii fi kanneen biraatti dabalee kitaabbilee barri hin daangessine kanneen Kooministoota fi diktaataroota barasii golee addunyaa mara turanitti xiyyeeffatan “ANIMAL FARM” fi “NINTEEN EIGHTY FOUR” jedhaman barreessee ture. Kitaabbileen kunniin eega barreeffamanii wolakkaa jaarraa tokkoo dabraniiran. Garuu ka nama ajaa’ibu, diktaataroonni kaleessa “George Orwell” kitaaba Qaartee yookiin riqaa /satire/ “Animal Farm” akkasumas Asoosama /Novel/ “Ninteen Eighty Four” keessatti akeeke ardhallee golee addunyaa tanaa heddu irra jiraachuu qofa uduu hin taane sammuu bara namni kun kitaabbilee kana barreesseetiin ummattoota bulchaa jiraachuu isaaniiti. Hujii Og barruu nama kanaa keessaa Kitaabni “Animaal Farm” jedhu, ka qaarteen yookiin riqaan /satirically/ beelladoonni ilma namaatti akka fincilan ibsu kun afaanota addunyaa tanaa heddutti hiikkamee dubbifameera. Fiilmiin ittiin dalagamee daaw’atameera.

Egaa Og barruun afaan tokkorraa gara afaan biraa hiikkamu ummata aadaa, seenaa, fi jiruu-jireenna wol hin fakkaanne qabu heddu wol barsiisuu bira taree guddinna afaan tokkootiif gumaachi inni qabu laayyoo miti. Kana biratti kitaabbilee afaan tokko irraa gara afaan biraa hiikkaman dubbisuus ta’ee caqasuun hubannoo baldhifachuu bira taree ka’umsa waan biraallee ta’uu danda’a.

Anillee kanumarraa ka’uudhaan hujii Og barruu ka “George Orwell” keessaa isuma “Animal Farm” jedhu kana mata duree kenneefii “WORRAAQSA BINEENSOTAA” jedhee Afaan Oromootti hiike. Hiikkamuu qofaa miti. Ni Seeneffames. Hiikuu irratti haga danda’ameen yaanni kitaabichaa akka hin jijjiiramne yaalameera. Barreessaan Kitaabichaa bara 1903 tti dhalatee bara 1950 tti boqate. Hujiin isaa ammoo daangaa barootaa qaxxaamuree dhaloota dhufan heddullee dhaqqabuuf waan deemu fakkaata. “Hujii isaa kana Oromoonillee afaan isaatiin dhagayuu qaba!” ka jedhu natti muldhannaan hiikee seenesse. Caqasuudhaaf saa’aa sadihii fi cinaa fudhata. Garuu akka caqasuuf tolutti gaggabaabbatee kutaalee kudha-lamatti qoodameera. Yeroo barbaadanitti kutaa duraa caqasanii, ka itti aanutti taruuf yoo yeroon hin aanjine ta’e rakkoon hin jiru. Bakkuma itti dhaabatan irraa ka’uudhaan kutaa itti aanu caqasuun hin dhibu. Guddinna Afaan Oromootiif bu’aa woyii qabaa laata? WORRAAQSA BINEENSOTAA- “ANIMAL FARM” isinitti jaba jedheera!

Kutaa 1ffaa:
Kutaa 2ffaa:
Kutaa 3ffaa:
Kutaa 4ffaa:
Kutaa 5ffaa:

Kutaa 6ffaa:

Kutaa 7ffaa:

Kutaa 8ffaa:

Kutaa 9ffaa:

Kutaa 10ffaa:

Kutaa 11ffaa:

Kutaa 12ffaa:

Nama kitaaba kana hiikee seenesse dubbisuu yoo barbaaddan abgannaa@yahoo.com yookiin 281-702-9227  tti fayyadamaa.

*Amaan Hedatoo Qeerransoo is an author and linguist. His first book, “Lallaba Hin Dhagayamne“, is now available in paperback in Minneapolis and Houstin, TX.

Ati eennu?” jedhee ,  gaaf’e.

Lixee ba’a, dukkana halkanii uffatee

Cabsee seena, luuxee

Dallawa galma qalbii kootti, afeerraan maletti

Wallaale maal wayyaa, taasise waca gabayaa

Qalbii akka qorsootti akaayaa.

Ati eenu,  ka baatee seentu, akka feeteen

Ka daftee deemtu, maal na dhibeen

Ka dhufti gammachuu, faanti naasuu

Ka caldhifni dukkana tarsaasu, haasofni fageenna hangaasu

Cinaacha itti garagalee rafetti

Keessaan madeessee na idda, akka sonsaati

Laalaan isaa argamee bada, haga liphsuu ijaatti

Maalif dhokatta,  waa beektaa ufitti?

Haguuggiin maratte, ka sodaa moo ta saalfii?

Ka si baqachiisu gaaffii

Maali, hucheen si dhoorgu, haara galfii?

Dhugattuu, ati eennu?

Baadhattuu hiccitii jireennaa

Raatee-raatessituu, kan hin qabne bakka geettu

Raagduu moo raagsiftuu, ka taa’umsatti rom’itu,

Dhaabbatatti kufaaf daddaaqxu

Moo abjoottuu, ka ba’aa kee baaddhatu

Barbaaddu, osoo many’een birbirsa geettuu?

Baattuu gadadoo tii? Moo daawwitii humna jireennaa ti?

Taa’i, maalif gortee baata?

Eeessa ga’uuf akkanatti kaatta?

Afoolloftee, akkanatti yoo jarjartu

Tola moo badii, ka ati haatattu?

“Taa’ii” feetaa, dhiisi, gaaddidduu itti irkattu.

Yooka gogii dhabami

Yooka edanumaafis taatu, afeerami

Eeennummaa kee naaf himi.

Ati nama kaleessaa ti moo ka ar’aa

Kan fagaate, sa’aa-nama, lafaa fi Waaqarraa?

Argee hima lilmee fagorraa, garuu hin argu arba isa biraa.

Edana wanni sokkuu dhufee-deemuu dhiise, inuuyyuu taa’e diriirfatee

Jaanoo keessi diimaa uffatee, ruufa ceekuun dachaafatee

Anis banee dhiiseef karra, ergisa kenneef gurra

“Ani hiddaan Kushi, dur-duroo yeroo fagoo,  ka dhaladhe Wallabuun afoo”

Jedhee eegale, haasawni sagalee laafoo.

“Seenaan kiyya kanaa beeki

Hortee kiyyaan ga’i, keessaa harcaaftee beeki

Naaf ergami hadaraa,” jedhee itti fufe, kaka’aa taa’arraa

Dhaqqabsiisi, dargaggoo fi shamarran maraa

Hiikiif riqoo, ka dabrerra ka dhufutu taraa

Ka sodaatamurra kan abdatamutu caala.

Kan barreesse Hasan Huseen

/Amaan Hedatoo Qeerransoo tiin/

Qubeen afaan kamiituu mallattoo sagalee afaanichaati. Afaanota heddu addunyaa tana keessatti dubbataman ka itti fayyadaman qubee Laatiniiti.Qubeewwan afaan Oromootis qubeewwan afaan Laatinii irraa fudhataman. Qubeen kun akkaataa bocasaaniitiin bakka lamatti qoodaman.

QUBEE AFAAN OROMOO

QUBEE GURGUDDAA

A,B,C,CH,D,DH,E,F ,G,H,I,J,K,L,M,N,NY, O,P,PH,Q R,S, SH,T ,TS,U,V,W,X,Y,Z,ZS,

QUBEE XIXIQQAA

a,b,c,ch,d,dh, e,f,g, h,I,j,k m,n,ny, o,p, ph,q,r,s,sh,t ts,u,v, ,w,x,y,z,zs.

Qubeen afaan Oromo’oo baay’ina lakkoofsaatti 28 ti. Garuu qubeewwan sagalee afaan halagaa dabalatee 33 (soddomii-sadi). Irra caalaan qubee afaan Oromo’oo tokk’e (single). Isaanillee:
A(a),B(b),C(c),D(d),E(e),F(f),G(g),H(h),I(i),J(j)K(k),L(l),M(m),N(n),O(o),P(p), Q(q),R(r),S(s),
T(t),U(u),V(v),W(w),X(x),Y(y),Z(z),ZS(zs).

Isaan hafan qubee dachaati.
CH(ch),DH(dh),NY(ny),PH(ph),SH(sh)TS(ts),TS(ts).
Qubeen afaan Oromoo P(p), TS(ts),V(v) fi ZS(zs) sagalee afaan Oromoo keessa hin jiran. Garuu sagalee jecha afaan halagaa waamuun dirqama bakka ta’etti itti fayyadamna. Oromoon hedduun, keessattuu ka afaan biraa hin beenne yeroo baay’ee sagalee jecha afaan halagaa P(p) F(f)tti, TS(ts) X(x)tti ,V(v) B(b)tti yookiin F(f)tti, Z(z) S(s)tti akkasumas ZS(zs) SH(sh) jijjiiree waama.
Fakkeennaaf: ‘Poolisii’_ foolisii
‘Tsahaay’_ Xahaay
‘Televission’_Telefishiina’,Telebishiinii’
‘Zayiita’_ Sayiita jedha.
Kun ka ta’e ammoo sagaleewwan sun afaan keenna keessatti waan hin argamnee fi nuti ammoo afaan sagaleen sun keessa jiru waan hin beekneef waamuun nu dhiba.

***********************

Qubeen afaan Oromoo akkaataa faaydaasaaniitii bakka lamatti qoodaman.
Isaanis
1) Dubbifamaa (Worra Sagalee hin qabne),

2) Dubbachiiftuu (Worra Sagalee Qaban)

1) Dubbifamaa _(worra sagalee hin qabne): Isaan kunniin sagalee bakka bu’an malee ofii isaaniitii sagalee hin qaban. Irra caalaan qubee afaan Oromoo worra sagalee hin qabne. Akkuma maqaa isaanii irraa hubannutti qubeen kunniin ni dubbifaman malee hin dubbatan. Baay’ini isaaniillee 28.
Isaanis: B(b), C(c), CH(ch), D(d), DH(dh), F(f), G(g), H(h), J(j), K(k) L(l), M(m), N(n), NY(ny),P(p),PH(ph), Q(q), Rr, S(s), SH(sh), T(t), TS(ts) , V(v),W(w), X(x), Y(y), Z(z), ZS(zs).

Qubeewwan kunniin sagalee waan hin qabneef dubbachiiftuu irraa argatan. Faaydaa isaanii ammoo of duratti ilaalla.

2. Dubbachiiftuu_( worra sagalee qaban): Qubeen kunniin sagalee mataasaanii ka qaban yoo ta’u akkuma gubbatti jenne worra sagalee hin qabneellee sagalee kennan. Isaanilee:A(a),E(e),I(i),O(o),U(u) fa’a.

Qubee afaan Oromoo keessatti dubbachiiftuun akka sagaleetti yoo ilaallaman dubbachiiftuu GABAABDUU fi DHEERTUU jedhamuun bakka lamatti qoodaman.
*********************

Taammanaa Bitimaa*

Isa kuffifamee lafarra ciisu
Silaa tolaan jarri isan-dhiisuu
Bakka itti-kufee olkaasee
Sansalata irraa babbaasee
Kan akka ejersaa isa dhaabu
Seerri-saanii-woo isan dhaabuu
Qabsoo-dha maqaan isaa
Gonfachiisaa bilisaa!

Qabsoo-dha maqaan kansaa
Dachee hunda biyyisaa
Keessumaa qabsoo bilisummaa
Kan caccabsee darbatu
Harqoota kan gabrummaa
Isa guutuu taasisu
Nameenya kan namummaa!

Iddootti kufee olkaasee
Kiyyoo mormarraa baasee
Madaasaa irraa haqee
Raammoo isa madaa keessaa
Nyanyaata akka bineensaa
Irraa mimmicirqisee
Nama nama taasisa
Bineensarra olcaalchisa!

Inni nama sanyiin hin qoqqobu
Dabalees amantiin hin qoqqoodu
Aadaan addaan hin baasu
Bifaan gargar hin yaasu
Hunda ija takkaan laala
Cufaaf mirgasaa abbala
Isa abbaan walqixxeessaa
Saboota addunyaa keessaa!

Injiree nurraa micirqisee
Hinjirree nurraa dhidhimsee
Yeeyyilee nurraa bittimsee
Shilmiis saawwanirraa harcaasa
Daanawoos gumbii keessaa baasa
Gabrummaa qabeetoo rarraasa!

Kan Oromoos qabsoo
Kan Kuush kaanis qabsoo
Keessumaa qabsoo sabaa
Kuffifamaa-dha ol-qabaa!

Oromoo, yaa abbilee
Oromiyaa, yaa harmilee
Erga qorichi qabsoo ta’ee
Erga malli tokkummaa ta’ee
Haa qabsoofnu tokko taanee
Hidhannee manaa baanee!

Obbolummaan waltaanee
Hidhannee manaa baanee
Warra Kuushiin waltaanee
Bakka kufnee olkaanee
Imimmaan walirraa haquun
Obbolummaan walolqabuun
Karchallee wajjin diignee
Roorroo walirraa dhiibnee
Hayyee, qabsoo-dhaan galma keenya geenya
Sansalata malee, guyyum tokkollee teenya!

Yaa Oromoo, aadaan-kee bubburree
Ilaa, biyyi-kees sonaan cocorree
Akka nafxanyoota asittis “iskistaa”
Achittis “iskistaa”, mitii sirboonni-kee
Biddeenuma callaasoo, miti nyaanni-kee
Of-tuullummaa fi sanyummaa miti yaanni-kee!

Atoo qaccee Leenjisaa Diigaa-tii
Atoo diroo Elemoo Qilxuu-tii
Eekaa sanyii Taaddoo Birruu-tii
Maarree lammii Abbishee Garbaa-tii
Mataa gadqabachuu
Eessaayyi barattee
Oromo-sodaan beekuu
Kan eessaayyi argattee?

Oromoo uummata kiyya
Uummata-koo uumee tiyya
Yaa safuun guddisa-koo
Abbaa dhugaa lubbuu-too
Atiwoo galaanaa
Jarri maa si dhaana?
Maaf dhaana dirra-kee
Maaf waxala miila-kee?

Ol-ka’i uummata kiyya
Walta’i yaa saba kiyya
Xiqqaa-guddaan waltayii
Alaa-manaa walgayii
Harqoota gabrummaa caccabsi
Sansalata ciccirii darbaddhu
Galma-kee ni geessa abdaddhu!

Ni mootaa, ni mootaa daran abdaddhu
Dhalawwan-kee mara walitti qabaddhu
Sabbata-kee jabeessitii hidhaddhu
Aayyoo ka’ii, siiqqeen joollee-tee labsaddhu
Oromiyaa iyyii, ilmaan Kuush waammaddhu
Mirgaan mancaa qabaddhu
Bitaan wantaa qabaddhu
Oljedhi-kaa waanjoo ofirraa darbaddhu
Biyya biraan qabduu Oromiyaa jaarraddhu!

Barliin, 16. 06. 09

*************   Hubachiisa    **************

* Walaloon kun gaafa 02. 08. 09 Kora Waldaa Qorannoo Oromoo, jechuun kan OSA isa dira Atlaantaa, Biyya Ameerikaa keessatti adeemsifame irratti kan uummataaf dubbifame ture. Silaa barri kun bara qabsoo uummatoota Afrikaa Kaabaa fi Jiddugaleessa Bahaa-tii, kunoo ijoolleen Oromoos, dhaloonni qubee gabroomfattoota Habashaa irratti fincilaa jirtii, mee walaloo kun isaaniif: mararfannoo, rajeeffannoo, jajjabeessii fi bira-dhaabbannoo haa tahu!

__________________________________________________

1. Bishaan yoo nama nyaatu nama kofalchiisatiini.

2. Bishaan lagaa wal hin eegu
3. Bitaan korii mirgaan korii walgeettiin koora dha
4.Wama qalte qalii tirumaan naaf gali jette jaartiin
5. Biyya FARDI hin jirre HARREEN garmaamti/saggaarti
6. Biyya ofiitti Lukkuun korma
7. Sangaan biyya ofiitti  baroodu biyya ambaatti ni mar’ata
8. Biyya abbaa kootiiiti  jedhee injiraan moluu irratti hafe
9. Boruufuu si’abdadhe bada moluu tiyya jedhee namichi
10. Daa’imaa taphaa sinbiraa lubbu
11. Dallaan abbaa kudhanii yeroon hincufamu( wan wolitti heteffataniif).
12. Dubbiin bay’atteef fardatti hin fe’an
13. Du’a abbaatifi du’a Sangaa ilmi hin jibbu
14. Dhakaan ciisanii darbatan deebi’ee mataa nama dhaha
15. Baredde jedhanii hintala obboleetti hin fuudhan

Bara durii keessa jaartiin Akkoo Manooyyee jedhamtu takka angoo/taayitaa /aargattee turte. Angoo isii kanaan wonta ajaa’ibaa raawwataa/hojjataa turte. Yeroo  angoo irra jirtutti akkoon mannoyyee turte tarkaanfii asii gaditti ibsamaan tartiibaan ummata ishee irratti fudhatte:

Jalqaba namoota gabaabaa lafarraa fixaa jettee murtii labsite. Akka yaada akkoo mannoyyeetti namoonni gabaaboon qaroodha.  Yeroo adda addaatti yeroo isiin ajaja adda adaa ummatni akka raawwatan barbaaddu, namoonni gaggabaaboon ni mormuun. Dubbiin isaan injifachu hin dandeenne. Kanaaf dubbiin isii akka nammoota qaroo kanaan akka jalaa hin fashaleefi. Walumaagalatti nama isii mormu waan hinbarbaanneef murtii kana fudhattee. Battaluma sanatti jaarsi gabaabaan tokko , “ mee waan isinii toluuf qabaa boolla keessatti nadhoysaa nahanbisaa jedhee.”  namootta ajaja akkoo mannooyyee hojii irra oolchuutti jiran gaafatte. Isaanis tolee jedhanii jaarsa kana osoo hin ajjeesin hambisan.

Erga namoota na morman ykn yaada kiyya afoo dhabbachuu dandan’an (namoota gaggabaaboo) jettee amantu erga ajjesisiiftee raawwattee booda , ajaja jajjaboo enyuuyeroo sanatti  fala itti argachuu hin dandeenne dabarsuu eegalte.

Ajajinni isa duraa:  lafaa fi samii jiddutti mana naaf ijaaraa jettee ajajje. Namoonnis dubbin kun waan isaan rakkiseef fala dhabanii jennaan jarsa gabaabaa na’awwaalaa jedhe san bira dhaqanii furmaata gaafatan. Jaarsichi dubbiin geette itti yaadde fala gabaabaa namoota isa gaafataniitti hime. “Akka jettaniin, nuti mana siif ijaarraa garuu dhoqqee abbatu buufataa ati buufadhu”  jedhaanii jedhe. Namootni akkoo mannooyyeetti deebi’anii deebi’anii  akkumma jaarsi gabaabaan jedhe jedhanii itti himanii jennaan namni gabaabaan hafee jira jette.

Ajajinni isa lammaffaa: mana ani keessa galu kana usoo asii hin sochoosin balbala isaa kana gara gaaraatti laalchisaa naa baasaa jette, isaanis akkuma duraa san jaarsa gabaabaa  bira deemanii furmaata gaafatan.  Jaarsi akkana jedheen  deebiseef  “yoo isiin rafte balbala mana isii kan duraa cufaattii kan biraa gara gaaraa laalchisaa banaafii jedhe.

Kana booda hifattee jennaan akkana jette “wonta fardaa gadii kan harree olii naa fidaa nayaabbisaa” jette ajaja dabarsite. Toleekaa jedhanii harree-diidoo fidaniifii yaabisanii irraatti hidhanii gad dhiisan,kana booda harreen fuutee halayyaa irraa gattee akkoo mannooyyee achitti hambifte jedhama.

- Abdii Borii Irraa

Imagining the Reign of Akkoo Manooyee

Once upon a time said a pro-feminine story teller, women were the rulers of Kuusaa (Kush) land. A dynasty of women known as Candace with its capital at Merowe was well known throughout Africa and the world of that period. War, famine and internal strife forced a segment of the people of Kuusaa to migrate southward. The people of Ilmoo Ormaa (Oromoo) were the largest group of that segment. It was this group that transformed itself from centralized monarchical system to democratic Gadaa one.

All political offices continued to be led by woman as in Merowe tradition. Other jobs were occupied by competition of citizens irrespective of gender. Then every thing was in abundance. Draught never threatened them for they had kept reserves of grain enough for years and had also dug several tulaa (water wells).

Women led every unit from family to nation. At all levels they imposed strict discipline of work. Laziness was not tolerated. Their aim was to create a passionate and hard working society in the image of women. Training of children started from babyhood. Every eight years there were initiation to higher levels. Every thing was set for eight years. Training included cattle herding, history, horse riding, military science, public administration etc. A Gadaa stays in power only for eight years.

Read the Full Story (Imagining the Reign of Akkoo Manooyee)